Autorët: Hektor Çiftja,

Kumtesë e mbajtur në konferencën ndërkombëtare në UNiveristeti Luigj Gurakuqi në Shkodër “ konferencë ndërkombëtare “q a s j e n d ë r d i s i p l i nore, s i n e r g j i d h e r i s is h k e n c a t h u m a n e s h o q ë r o r eo r e , 20-21 tetor 2025

Abstrakt

Vepra Autobiography e Arshi Pipës (e përpiluar më 1988, botuar më 2000) është një gur themeli i letërsisë exophonic, e shkruar në pesë gjuhë — shqip, italisht, frëngjisht, gjermanisht dhe anglisht — si një autoportret poetik i formësuar nga mërgimi. Ky punim shqyrton se si shumëgjuhësia e Pipës mishëron gjendjen e zhvendosjes dhe ndërtimin e një identiteti hibrid. Duke u mbështetur në konceptin “translingual imagination” të Steven G. Kellman-it, në analizën e Aneta Pavlenko-s mbi negocimin e identitetit në shkrimin në gjuhë të dytë, dhe në reflektimet e Eva Hoffman-it mbi identitetet dygjuhësore, studimi e vendos Autobiography brenda traditave evropiane më të gjera të translingual expression.

Kjo përmbledhje pasqyron trajektoren e Pipës: poezi të hershme në shqip, të riparaqitura në italisht; vargje burgu, të përkthyera në anglisht dhe italisht; poezi në frëngjisht nga mërgimi në Sarajevë; dhe vepra të pjekura në anglisht që pasqyrojnë vitet e tij amerikane. Secila gjuhë mbart një domethënie simbolike dhe politike — dëshmi, nostalgji, rezistencë ose meditim filozofik. Në fund, Autobiography pohon gjuhën si atdhe, duke dëshmuar qëndrueshmërinë dhe potencialin krijues të letërsisë shumëgjuhëshe në mërgim.

Fjalë kyçe: Arshi Pipa, “Autobiography, Poezia eksofonike (eng. Exophonic Writing) Imagjinata translinguale (Eng: Translingual Imagination”; Lëtërsia e mërgimit” (Eng: “Exile Literature”); Multilingualism

Hyrje

Përmbledhja poetike Autobiography e poetit dhe studiuesit shqiptar Arshi Pipa, e botuar pas vdekjes së autorit (përpiluar më 1988, botuar më 2000), është një shembull i spikatur i asaj që quhet “shkrim eksoforik” ose “eksofonik” – letërsi e krijuar në gjuhë të tjera nga ajo amtare e autorit. Kjo vepër shërben si një autoportret poetik i endur përmes pluralitetit gjuhësor, duke pasqyruar udhëtimin personal të autorit nëpër kultura dhe gjuhë të ndryshme.

Ky punim shqyrton se në ç’masë Autobiography mishëron shkrimin eksofonik, duke eksploruar se si Pipa, përmes përdorimit të shumë gjuhëve, i qaset temave të mërgimit politik, zhvendosjes psikologjike, hibriditetit gjuhësor dhe qëllimit estetik. Së pari, do të përkufizohet koncepti i “shkrimit eksoforik/eksofonik” në studimet letrare dhe do të vendoset brenda kornizave teorike kryesore të paraqitura nga Steven G. Kellman, Aneta Pavlenko dhe Eva Hoffman. Më pas, do të analizohen strategjitë shumëgjuhëshe të Pipës në Autobiography – nga poezitë lirike te epigramet dhe vargjet filozofike – si shprehje të mërgimit dhe mospërkatësisë. Poezi kyçe të shkruara në frëngjisht, gjermanisht dhe italisht do të diskutohen për të ilustruar se si zgjedhja e gjuhës nga Pipa mishëron botëkuptimin e tij filozofik, gjendjen emocionale dhe vizionin politik. Së fundi, ky punim vlerëson se si Autobiography përshtatet brenda një tradite më të gjerë evropiane të letërsisë eksofonike, si dëshmi e potencialit krijues dhe sfidave të të shkruarit nga pozita e mërgimit gjuhësor dhe kulturor. Falenderimet e shkojnë në këtë punim prof. Ass. Dr. Mirela Shella e cila ju bashkua idesë dhe shqyrtoi me skrupulozitet akademik pjesën teorike si edhe interpretimin e poezive në gjuhë të huaj, fushë në të cilën ajo spikat si poliglote.

Shkrimi exophoric/exophonic: koncepte dhe kuadri teorik

Në studimet letrare, exophonic writing (i njohur gjithashtu si exophoric writing) i referohet letërsisë së shkruar në një gjuhë jo-amtare – pra, veprave nga autorë që zgjedhin një gjuhë tjetër nga gjuha e tyre e parë për shprehje artistike. Steven G. Kellman e përkufizon këtë fenomen si literary translingualism, domethënë fenomenin e shkrimtarëve që shkruajnë në një gjuhë të përvetësuar, duke përfshirë ata që kalojnë tërësisht në një gjuhë tjetër gjatë veprimtarisë së tyre letrare (p.sh. Joseph Conrad duke shkruar në anglisht në vend të polonishtes), si dhe ata që “shkruajnë në më shumë se një gjuhë” si Samuel Beckett apo Vladimir Nabokov. Në kornizën teorike të Kellman-it, autorët translingual ose exophonic veprojnë përtej kufijve të një identiteti të vetëm gjuhësor; karrierat e tyre zhvillohen në gjuhë të përvetësuara dhe shpesh përfshijnë ndërrimin e gjuhës në mes të karrierës ose të shkruarit njëkohësisht në më shumë se një gjuhë. Kjo në vetvete ngre pyetje mbi gjuhën, mendimin dhe identitetin. Siç vëren Kellman, zgjedhja e gjuhës “përcakton tekstin” dhe formëson atë që mund të shprehet, duke e çliruar shkrimtarin nga kufijtë e një bote vetëm për ta vendosur brenda kufijve të një bote tjetër. Shkrimtarë si Pipa, të cilët krijojnë në disa gjuhë, ilustrojnë se si ekzili gjuhësor mund të shndërrohet në një burim për kreativitetin letrar dhe në një “mrekulli” për lexuesit që shohin një autor duke shkëlqyer në një gjuhë të dytë, të tretë apo të katërt.

Përtej perspektivës letrare, studiues si Aneta Pavlenko e kanë shqyrtuar exophonic writing përmes prizmit të identitetit dhe psikologjisë. Hulumtimi i Pavlenko-s mbi rrëfimet autobiografike të shkrimtarëve dygjuhësh sugjeron se të shkruarit në një gjuhë të dytë mund të jetë një akt fuqizues i vetëformësimit. Në një studim të kujtimeve të autorëve translingual, Pavlenko konstatoi se procesi i të shkruarit u mundëson autorëve të bëjnë të tyren gjuhën e re dhe të pohojnë veten si “përdorues legjitimë” të saj. Duke rrëfyer jetën e tyre në një gjuhë të përvetësuar, shkrimtarët në fakt legjitimojnë të drejtën e tyre ndaj asaj gjuhe dhe krijojnë një hapësirë përkatësie brenda saj. Megjithatë, Pavlenko vëren se këta autorë përballen me një luftë të vazhdueshme: ata “duhet të argumentojnë vazhdimisht legjitimitetin e tyre dhe të mbrojnë të drejtat e tyre gjuhësore”. Kështu, shkrimtarët exophonic janë të angazhuar në një negociim të vazhdueshëm të identiteteve, duke ndërtuar zërin e tyre letrar që njëkohësisht fuqizohet nga zotërimi i një gjuhe të re dhe përndiqet nga nevoja për të justifikuar praninë e tyre në të. Kjo dinamikë lidhet drejtpërdrejt me Arshi Pipën, vargjet e të cilit në shumë gjuhë negociojnë identitetin e tij si shqiptar në diasporë dhe si intelektual në gjuhët e arsimimit dhe të ekzilit të tij.

Eva Hoffman shton një qasje thellësisht personale dhe introspektive për të kuptuar exophonic writing. Në librin e saj autobiografik Lost in Translation: A Life in a New Language (1989), ajo përshkruan përvojën e saj të emigrimit nga Polonia në Amerikën e Veriut dhe zhytjen graduale në gjuhën angleze. Hoffman e përmbledh shkurtimisht përvojën dygjuhësore: “Ashtu si të gjithë, unë jam shuma e gjuhëve të mia”. Ky pohim, i cituar shpesh, pasqyron idenë se identiteti i një personi përbëhet nga të gjitha gjuhët që ai flet; në rastin e saj, si polonishtja ashtu edhe anglishtja janë pjesë të vetes së saj. Megjithatë, Hoffman pranon “çarje/fraktura” midis atyre vetvetjeve/idetiteteve gjuhësore. Shkrimtarët exophonic shpesh jetojnë në këtë hapësirë të ndërmjetme, tejet të vetëdijshëm për ndarjen (ose pasurimin) psikologjik që krijojnë gjuhët e shumta. Hoffman përshkruan një ndjenjë shkëputjeje dhe rishpikjeje – në një moment ajo kishte dëshiruar që polonishtja e saj amtare të “heshtet” për t’i lënë vend anglishtes – vetëm për të kuptuar më vonë se secila gjuhë “e modifikon tjetrën” dhe se ajo mund të “lëvizë mes tyre” lirisht. Vështrimet teorike të Hoffman-it, pra, theksojnë zhvendosjen dhe përshtatjen psikologjike: shkrimi në një gjuhë të re mund të shoqërohet me humbje dhe tjetërsim, por gjithashtu mund të çojë në një identitet hibrid ku gjuhët bashkëekzistojnë dhe pasurojnë njëra-tjetrën. Në përfundim, shkrimtari exophoric operon në një hapësirë të tëhuajësimit gjuhësor dhe kreativitetit – një hapësirë e përcaktuar nga ajo që Kellman e quan “translingual imagination” dhe nga negociatat personale të identitetit, të përshkruara nga Pavlenko dhe Hoffman. Me këto korniza teorike të menduari mund të kuptojmë më mirë Autobiography e Arshi Pipës si një vepër e qëllimshme e artit exophonic, e cila buron nga rrethanat e ekzilit.

“Autobiography” e Arshi Pipës si një testament shumëgjuhësh i mërgimit politik

Autobiography 1988 është një përmbledhje unike poezish që Pipa e konceptoi si sintezë të jetës së tij në art dhe gjuhë. Vëllimi u përgatit në vitin 1988 kur Pipa ishte në fundin e të gjashtëdhjetave – duke shërbyer në fakt si “testamenti” i tij poetik – por mbeti i pabotuar gjatë jetës së tij dhe doli përfundimisht në Tiranë në vitin 2000 pas vdekjes së tij. Është me rëndësi të theksohet se përmbledhja është shumëgjuhëshe: ajo përmban poezi “në disa gjuhë,” përfshirë italishten, frëngjishten, anglishten dhe shqipen (madje edhe gjurmë të gjermanishtes), duke reflektuar trajektoren poliglote të jetës së Pipës. Pipa ishte një shqiptar që kishte ndjekur studimet e larta në Itali (duke u doktoruar në Firence), jetoi për një kohë në Jugosllavi (Sarajevë) pasi i shpëtoi regjimit komunist shqiptar, dhe më pas u vendos si akademik në Shtetet e Bashkuara. Ai fliste rrjedhshëm italisht dhe anglisht, zotëronte mjaft mirë frëngjishten (gjuha e partneres së tij afatgjatë dhe e jetës së përditshme në shtëpinë e tij në vitet e mëvonshme), dhe ishte i familjarizuar me gjermanishten dhe gjuhë të tjera evropiane nëpërmjet punës së tij shkencore. Në Autobiography, Pipa e shfrytëzon me vetëdije këtë shumëllojshmëri gjuhësore. Siç vëren një studiues, “the collection of poems could not be but in many languages,” duke pasur parasysh prejardhjen e Pipës – me shumicën e poezive në anglisht (gjuha e mjedisit të tij të adoptuar amerikan) dhe një numër të konsiderueshëm në frëngjisht, si dhe të tjera në italisht dhe shqip. Në këtë mënyrë, forma e Autobiography pasqyron gjendjen diasporike të autorit: asnjë gjuhë e vetme nuk mund ta përfshijë krejt përvojën e tij, prandaj ai përdor pesë gjuhë. Vetë akti i të shkruarit të një autobiografie në “the language of Shakespeare” (anglisht) dhe gjuhë të tjera evropiane, në vend se ekskluzivisht në shqip, ishte mënyra e Pipës për ta vendosur historinë e jetës së tij në një kontekst transnacional.

Struktura e Autobiography është organizuar në shtatë seksione tematike, të renditura në mënyrë afërsisht kronologjike, ku secili korrespondon me një fazë të jetës së Pipës dhe shpesh karakterizohet nga mbizotërimi i një gjuhe ose vendi të caktuar. Seksioni i parë, i titulluar “Juvenilia,” përmban disa poezi nga rinia e Pipës në Shqipëri – të paraqitura në mënyrë interesante në përkthim italisht nga përmbledhja e tij poetike në shqip e vitit 1944, Lundërtarë (“The Sailors”). Duke i sjellë në gjuhën italiane vargjet e tij të hershme në shqip, Pipa menjëherë krijon një ton të ndërthurjes gjuhësore, ndoshta duke pranuar se fillimet e tij personale (në shqip) tashmë po rrëfehen përmes gjuhës së formimit të tij të hershëm akademik (italisht) për një audiencë ndërkombëtare. Seksioni i dytë përbëhet nga poezi origjinale në italisht nga vitet e tij studentore në Firence, Itali, të cilat Pipa më parë i kishte botuar vetëm në përkthim shqip në një revistë të mërgatës. Këtu, italishtja shërben si mjeti i formimit të tij intelektual dhe estetik gjatë viteve të rinisë. Seksioni i tretë përmban “përkthime të lira në italisht dhe anglisht” të disa poezive të zgjedhura nga Libri i burgut (The Prison Book, 1959), përmbledhja që Pipa e kishte hartuar fshehurazi gjatë viteve të burgut komunist. Kjo është veçanërisht prekëse: duke i përkthyer poezitë e tij të burgut (fillimisht në shqip) në gjuhët e botës perëndimore, Pipa siguron që vuajtja e burgimit nën diktaturë të jetë e arritshme dhe e njohur përtej kufijve shqiptarë. Kjo ilustron se si Autobiography lidh kontekste kulturore – vuajtja në një gulag shqiptar e rrëfyer në italisht dhe anglisht për një audiencë më të gjerë – një përkthim i traumës nga një gjuhë në tjetrën, si në kuptimin e drejtpërdrejtë ashtu edhe në atë simbolik.

Seksioni i katërt, me titullin domethënës “Exile,” përmbledh poezi të shkruara pasi Pipa u largua nga atdheu. Tregon shumë fakti që poezitë në frëngjisht të këtij seksioni u shkruan gjatë qëndrimit të tij në Sarajevë, ndërsa pjesët e tjera u shkruan në Shtetet e Bashkuara. Kjo shpërndarje vë në dukje se si gjuhë të ndryshme dominuan faza të ndryshme të ekzilit: frëngjishtja ishte gjuha e ekzilit të tij të parë (në Sarajevën e viteve 1950, me një mjedis evropian dhe kozmopolit), ndërsa anglishtja u bë gjuha e ekzilit të tij të mëvonshëm në Amerikë. Zgjedhja e Pipës për të shkruar disa poezi në frëngjisht në atë kohë mund të lidhet me rrethana personale – ai shoqërohej ngushtë me një komunitet francez ekspatriatësh dhe madje fliste frëngjisht në shtëpi për shkak të një lidhjeje – por kjo sugjeron gjithashtu një përputhje psikologjike midis gjuhës dhe gjendjes emocionale. Frëngjishtja, një gjuhë që ai e kishte mësuar dhe në të cilën kishte jetuar, por që nuk ishte gjuha e tij amtare apo kryesore akademike, mund t’i ketë ofruar një medium të ri për të artikuluar tronditjen dhe tëhuajësimin fillestar të ekzilit. Shkrimi në frëngjisht mund të shprehte ndjenjat e tëhuajësimit në një mënyrë që shkrimi në shqip (gjuha e tij amtare e shtypur) ndoshta nuk mund t’i shprehte dot gjatë asaj periudhe; gjë që gjithashtu e lidhte me traditën intelektuale më të gjerë evropiane, ndërkohë që ai ishte i shkëputur nga vendi i vet.

Një aspekt mjaft domethënës/ iluminues i “Autobiography” është boshllëku i dukshëm në krijimtarinë poetike të Pipës pas emigrimit të tij në Shtetet e Bashkuara në vitin 1959. Në shënimin hyrës të përmbledhjes, Pipa pranon “a blank period in my writing after I settled in the new world”. Për disa vite, teksa përshtatej me jetën amerikane dhe atë akademike, ai heshti pothuajse krejt si poet. Kjo heshtje flet shumë mbi zhvendosjen psikologjike: migrimi dhe kalimi në një mjedis të dominuar nga anglishtja fillimisht e lanë atë pa zë krijues. Mjedisi i njohur letrar shqiptar ishte zhdukur dhe anglishtja ende nuk ishte një instrument poetik ngushëllimi. Megjithatë, Pipa shënon se “a rebound occurred” gjatë një viti sabatik përsëri në Evropë – një leje akademike në Romë në vitet 1970–71. Gjatë asaj ndalese në Romë, i rrethuar sërish nga gjuha italiane dhe kujtimet e rinisë, Pipa gjeti se muza e tij ishte rizgjuar. Në fakt, ai pohon se shumë nga shkrimet në Autobiography u shkruan ose u konceptuan gjatë viteve 1970–71 në Itali. Ky ringjallim krijues jashtë vendit sugjeron se rilidhja me një mjedis kulturor dhe gjuhësor evropian (ndoshta më i afërt me ndikimet e tij formuese) rindezi zërin e tij poetik, të cilin ai e solli sërish me vete në ekzilin e tij amerikan. Dy seksionet e fundit të Autobiography përbëhen nga poezi të periudhës së Pipës në Shtetet e Bashkuara (pas 1971 e përgjatë viteve 1980), kohë gjatë së cilës ai kishte filluar të shkruante me vetëbesim edhe në anglisht. Në të vërtetë, nga fundi i viteve 1980 Pipa ishte “a well-established Albanian-American” intelektual, dhe anglishtja natyrshëm u bë një gjuhë letrare primare për të. Vetë titulli i përmbledhjes “Autobiography” në anglisht tregon se Pipa e kishte menduar atë për një audiencë Anglophone (si edhe shqiptare), një përpjekje për t’i treguar historinë e tij si vendit të adoptuar, ashtu edhe vendit të origjinës. Pipa e përshkroi veten gjatë atyre viteve si “a hybrid”, i formësuar nga “so many influences” – shqiptar nga lindja dhe ndjenjat, italian nga formimi, një akademik amerikan nga profesioni – dhe natyra shumëgjuhëshe e librit të tij pasqyron drejtpërdrejt këtë identitet hibrid.

Linguistic Exophora: Zgjedhja e gjuhës si mainfest politik, filozofik dhe estetik

Një nga aspektet më tërheqëse të Autobiography është mënyra se si zgjedhja gjuhësore e Pipës në poemat individuale lidhet me temat politike dhe filozofike. Kjo është linguistic exophora në kuptimin më të mirëfilltë të fjalës: Pipa shkruan në një gjuhë jo amtare për të nënvizuar një ide ose për të arritur një audiencë të caktuar. Gjatë gjithë përmbledhjes, shkrimi në një gjuhë “të huaj” shpesh shndërrohet në një akt rezistence ose komunikimi, i formësuar nga statusi i Pipës si i mërguar politik dhe disident.

Vitet e Pipës në burgun komunist (1946–1956) dhe arratisja e tij e mëvonshme lanë gjurmë të pashlyeshme në poezinë e tij. Qëndrimi i tij i vendosur kundër totalitarizmit shprehet jo vetëm në përmbajtje, por edhe në gjuhë. Një shembull goditës është poezia “Neli”, një homazh për një bashkëvuajtës politik, e cila shfaqet në anglisht në përmbledhje. Duke e paraqitur këtë përvojë burgu në anglisht, Pipa siguron që padrejtësia dhe mësimet njerëzore të gulag-ut të komunikohen mbarëbotërisht, e jo vetëm te lexuesit shqiptarë. Poezia kujton në mënyrë prekëse një të burgosur fshatar, Neli, i cili përballoi kushte të tmerrshme dhe tortura pa “complain[ing]” ose pa e humbur humanitetin. Pipa e përmbyll me një distik meditues: “In prison much I learned not found in books… Yet something else I saw, the like of Neli… So I accepted life, and could live out my fate.”. Këto vargje, të paraqitura në një anglishte të përvetësuar nga Pipa, mbartin një moral universal nga një tragjedi tepër specifike shqiptare. Ato tregojnë se si Pipa e përpunoi në mënyrë filozofike vuajtjen e vet – duke kuptuar njëherazi thellësitë e mizorisë njerëzore (“humanity plucked bare… and was disgusted”) dhe shkëndijën e mirësisë te shokët si Neli (“good seeds of perhaps a better future”) që i dhanë atij shpresë për të vazhduar jetën. Ta shkruash këtë në anglisht kryen një exophora politike: ai çan izolimin e imponuar nga diktatura dhe censura (që do t’i kishin dënuar histori të tilla me heshtje ose samizdat po të ishin shkruar në shqip) dhe i flet botës perëndimore për realitetin “kamp-burg” të Shqipërisë. Është një akt dëshmimi në një lingua franca. Për më tepër, ky akt në mënyrë të tërthortë fton lexuesin anglishtfolës që të ndiejë empati me përvojën shqiptare – një shembull i hershëm i “writing back” drejtuar botës nga prapa Perdes së Hekurt. Në fakt, Pipa e përdor shkrimin exophonic si një mjet ekspozimi dhe akuze: ashtu si Aleksandr Solzhenitsyn shkroi në rusisht për gulagun për një audiencë ndërkombëtare nëpërmjet përkthimit, po ashtu edhe Pipa shkruan paraprakisht në gjuhën e audiencës. Duke vepruar kështu, ai heq pengesën e përkthimit dhe siguron kontrollin mbi mënyrën se si do të pritet historia e tij jashtë vendit.

Një tjetër shembull ku zgjedhja e gjuhës ndërthuret me temën politike është cikli i titulluar “Ça ira” (frëngjisht për “Do të bëhet mirë/Do të shkojë mbarë”), të cilin Pipa e vendosi në seksionin e shtatë të Autobiography. Vetë titulli është një referencë ndaj një kënge të famshme të Revolucionit Francez, dhe cikli përfshin një duzinë poezish. Edhe pse detajet e këtyre poezive nuk trajtohen këtu, përdorimi i një parulle revolucionare franceze në veprën autobiografike të një të mërguari shqiptar është domethënës. “Ça ira” përmbledh një optimizëm sfidues – ishte thirrja e njerëzve që besonin në kapërcimin e tiranisë. Përvetësimi nga Pipa i kësaj fraze si një parullë kryesuese për një pjesë të librit të tij sugjeron një përafrim politik me frymën e revolucionit dhe çlirimit. Kjo sinjalizon trashëgiminë intelektuale panevropiane që ai pretendonte: edhe duke qenë shqiptar që shkruan për vuajtjet e Shqipërisë, ai i vendos ato vuajtje në vazhdën e betejës së Evropës kundër shtypjes (duke lidhur Revolucionin Francez me rrëzimin e regjimeve totalitare një shekull më vonë). Epigrafi i ciklit, me sa raportohet, është një poezi e shkurtër “Avanti” (“Përpara”) nga poeti italian Giosuè Carducci, që e përforcon këtë temë revolucionare në një gjuhë tjetër (italisht). Kështu, brenda këtij seksioni të vetëm, Pipa thërret frëngjishten dhe italishten si gjuhë të kujtesës politike dhe shpresës së orientuar drejt së ardhmes. Mund të supozohet se disa nga poezitë e këtij cikli mund të jenë vetë në frëngjisht (meqë Pipa shkroi disa poezi në frëngjisht gjatë mërgimit) ose të paktën të jenë fuqimisht të ndikuara nga referencat kulturore franceze. Edhe po të mos ishin poezitë plotësisht në frëngjisht, gjesti exophoric është i qartë: Pipa e vendos historinë e tij personale të mërgimit brenda një diskursi evropian më të gjerë, shumëgjuhësh, mbi lirinë dhe përparimin. Këtu, gjuha është njëherazi edhe përmbajtje edhe kontekst: frëngjishtja dhe italishtja funksionojnë si bartëse të rezonancës ideologjike (zelli revolucionar, klasikizmi i Risorgimento-s) që pasurojnë kuptimin e poezisë për ata që i kapin aluzionet.

Poezia e fundit e përmbledhjes, “Venerianda”, ofron njërin prej demonstrimeve më të qarta të dygjuhësisë së vetëdijshme të Pipës si strategji. “Venerianda” paraqitet në dy versione krah për krah – një në anglisht dhe një në shqip. Vetë poezia është një “satirë e hidhur për Enver Hoxhën dhe Stalinin, e shkruar në frymën e poetëve latinë të antikitetit”. Duke e ofruar atë në formë dygjuhëshe, Pipa pranon në mënyrë eksplicite audiencën e tij të dyfishtë: nga njëra anë lexuesit perëndimorë (anglishtfolës), dhe nga ana tjetër bashkëkombësit e tij shqiptarë. Është, siç vëren një autor, një përpjekje e qëllimshme “për të komunikuar me dy kultura”. Ajo që është mahnitëse është se Pipa nuk e përktheu thjesht poezinë fjalë për fjalë midis anglishtes dhe shqipes; përkundrazi, ai krijoi “dy tekste të ndryshme për dy audienca të ndryshme” nën të njëjtin titull. Versioni anglisht u flet lexuesve ndërkombëtarë për të këqijat e tiranisë staliniste të Hoxhës, duke e përshtatur, me gjasë, satirën në terma dhe referenca të kapshme për ata që s’janë të njohur me specifikat shqiptare. Versioni shqip, në të kundërt, u drejtohet atyre që jetuan nën atë tirani, mbase me referenca lokale më të drejtpërdrejta ose idioma që gjejnë jehonë te lexuesit shqiptarë. Pipa ishte “i vetëdijshëm për dallimet” në mënyrën se si secila kulturë do ta perceptonte një satirë politike. Në një dualitet pothuajse “Venusian” (që i përshtatet titullit aludues të poezisë), ai pasqyron përmbajtjen në të dyja gjuhët, duke dëshmuar një vetëdije të thellë exophoric: ai e di që gjendet në mërgim midis dy botëve dhe e përshtat zërin e tij për secilën. Për të parandaluar çdo humbje në përcjellje dhe për të “kapërcyer çdo problem në komunikimin poetik”, Pipa madje thërret letërsinë klasike latine si një pikë referimi të përbashkët – me gjasë duke përdorur epigrafe ose motive në latinisht që lexuesit e shkolluar si në Lindje ashtu edhe në Perëndim mund t’i njohin. Në këtë mënyrë, ai krijon një triangulim tregjuhësh: realiteti shqiptar filtrohet përmes klasikës latine për një publik lexuesish anglishtfolës, dhe anasjelltas. “Venerianda” mishëron mënyrën se si shumëgjuhësia e Pipës motivohet artistikisht dhe politikisht: ajo e dyfishon forcën e mesazhit të tij dhe siguron që ai të mos humbasë në përkthim apo në kontekstin kulturor. Ekzistenca e një poezie të tillë dygjuhëshe në Autobiography nënvizon natyrën e përmbledhjes si një vepër exophora kulturore dhe politike – shkrim nga një pozitë mërgimi për të kapërcyer hendekun midis atdheut dhe vendit të adoptuar.

Në të gjithë Autobiography, zgjedhjet gjuhësore të Pipës nuk janë aspak arbitrare; ato janë thellësisht të ndërthurura me përmbajtjen politike dhe qëllimin filozofik të secilës pjesë. Italishtja është gjuha e kujtesës dhe erudicionit (e përdorur për poezitë e hershme dhe meditimet intelektuale), frëngjishtja gjuha e strehës së përkohshme dhe jetës romantike dhe emocionale (e përdorur për poezitë e periudhës së Sarajevës, disa prej të cilave me gjasë kanalizojnë vetminë ose nostalgjinë), anglishtja gjuha e shtrirjes drejt botës dhe e të dëshmuarit (e përdorur për të përjetësuar historinë e tij për botën dhe për të sfiduar drejtpërdrejt trashëgiminë e totalitarizmit), dhe shqipja gjuha e identitetit të brendshëm dhe intimitetit (e përdorur me kursim, si p.sh. në poezinë dygjuhëshe, për t’u folur drejtpërdrejt njerëzve të vet). Duke shkruar vazhdimisht në gjuhë të ndryshme, Pipa vë në jetë një filozofi personale, sipas së cilës asnjë kulturë apo idiomë e vetme nuk mund ta kapë totalitetin e së vërtetës – një credo mjaft exophonic-e. Në fakt, Pipa demonstron atë që mund ta quajmë hibriditet gjuhësor si rezistencë: regjimi komunist në Shqipëri kishte zbatuar një politikë kulturore izolacioniste dhe monolitike (madje duke e standardizuar gjuhën shqipe në mënyra që Pipa i kundërshtoi), por ja ku është Pipa, disidenti, duke endur shqipen së bashku me disa gjuhë “të tjera” në një tërësi të vetme. Është një hedhje poshtë e provincializmit/ parkosalizmit dhe një lartësim festiv i lirisë intelektuale përtej kufijve.

Mërgimi kulturor, zhvendosja psikologjike dhe hibriditeti në “Autobiography”

Qasja shumëgjuhëshe e Pipës shpreh gjithashtu në mënyrë prekëse gjendjen e tij psikologjike prej të mërguari dhe natyrën hibride të identitetit të tij. Shkrimi në një gjuhë jo-amtare shpesh shërben si tregues i ndjenjës së (mos) përkatësisë, dhe në rastin e Pipës, secila gjuhë në Autobiography mbart një peshë emocionale. Poeti i lindur në Shqipëri jetoi pjesën më të madhe të jetës së tij si i rritur në zhvendosje – fillimisht si i burgosur politik në vendin e vet (një lloj “internimi të brendshëm”), pastaj si i arratisur dhe emigrant në vende të huaja. Kjo gjendje ndërmjetëse pasqyrohet nga ajo që Eva Hoffman e përshkroi si të qenit “i vetëdijshëm për frakturat” midis gjuhëve të njeriut. Përdorimi nga Pipa i disa gjuhëve mund të shihet njëkohësisht si simptomë ashtu edhe si mjet shërues për ato fraktura

Një mënyrë për ta parë Autobiography është ta konsiderojmë atë si përpjekjen e Pipës për të pajtuar fragmentet e jetës së tij përmes poezisë. Në shënimin hyrës, Pipa shkruan se poezitë në këtë vëllim “përfshijnë tërë periudhën e jetës së tij si i rritur” dhe se “poezia dhe jeta [kanë qenë] të ndërthurura ashtu si një model i endur në një pëlhurë”. Nënkuptimi është se ndërrimi i gjuhëve brenda librit është si ndërrimi i fijeve në një tapiceri të vetme – ngjyra të ndryshme për periudha të ndryshme, por të gjitha i përkasin të njëjtit model. Kjo metaforë përputhet me idenë e Hoffmanit se, përfundimisht, vetja dygjuhëshe (ose në këtë rast, shumëgjuhëshe) mund të arrijë një lloj tërësie, duke u bërë “shuma” e të gjitha pjesëve gjuhësore. Pipa, duke e pajisur secilin kapitull të jetës së tij me zërin gjuhësor përkatës, duket se po e end vetveten në totalitet

Megjithatë, kufijtë mes atyre segmenteve gjuhësore theksojnë gjithashtu këputjet: heshtja në Amerikë, përpara se ai të mund të shkruante në anglisht, ishte një prej këtyre frakturave. Kjo dëshmon për traumën e zhvendosjes kulturore: kur mbërriti në një mjedis anglishtfolës, Pipa përkohësisht humbi qasjen në zërin e tij poetik (të rrënjosur në shprehjen shqiptare/evropiane) derisa u përshtat. Kur më në fund ai shkruan në anglisht, kjo shënon jo thjesht një zotërim gjuhësor, por edhe një përshtatje psikologjike; atij i duhej ta bënte anglishten pjesë të vetes për të vazhduar artin e tij. Vërejtjet e Pavlenkos gjejnë jehonë këtu: poezitë e mëvonshme të Pipës në anglisht tregojnë se ai kishte “fituar kontrollin” mbi gjuhën e re dhe mund ta vinte në shërbim të krijimtarisë së vet. Por kjo erdhi vetëm pas një periudhe “internimi të brendshëm” brenda gjuhës së re, duke ilustruar vonesën emocionale që shpesh shoqëron migrimin gjuhësor.

Një shtresë tjetër emocionale në Autobiography është nostalgjia dhe malli, ndjenja pothuajse të pandashme nga letërsia e mërgimit. Poezitë e Pipës në italisht dhe frëngjisht shpesh kanë një ton mallëngjyes. Poezitë në italisht që ai shkroi gjatë periudhës së tij në Firence dhe më vonë gjatë pushimit akademik në Romë, me gjasë pasqyrojnë një mall për jetën e kulturuar evropiane që ai kishte njohur përpara se komunizmi të errësonte Shqipërinë. Italishtja ishte gjuha e lirisë së tij intelektuale në rini; duke shkruar sërish në të në moshë të mesme, Pipa rindezi atë ndjenjë të vetvetes.

Në mënyrë të ngjashme, poezitë në frëngjisht nga Sarajeva mund të kodifikojnë vetminë e gjendjes së refugjatit. Frëngjishtja, meqë nuk ishte gjuha e tij më e fortë, ndoshta i jepte një farë distance ose filtri estetik për të shprehur dëshpërimin apo shpresën pa drejtpërdrejtësinë e plotë të gjuhës amtare. Në teorinë e shkrimit dygjuhësh, autorët nganjëherë përdorin një gjuhë të dytë për të thënë gjëra që nuk mund t’i shprehin në gjuhën e tyre të parë, qoftë për shkak të bllokimit emocional apo tabuve shoqërore. Mund të hamendësojmë se Pipa gjeti në frëngjisht një “hapësirë kalimtare” (për të huazuar termin e Hoffmanit) për të artikuluar zbrazëtinë e pashprehshme të dëbimit, diçka që ndoshta do t’i ishte dukur tepër e dhimbshme ta shprehte në shqip në atë moment. Vërtet, shumë shkrimtarë translingual raportojnë një ndjenjë lirie në përdorimin e një gjuhe që është disi e huaj: ajo mund të jetë një zonë eksperimentimi dhe sigurie emocionale. Vargjet e Pipës në frëngjisht me gjasë e zënë atë hapësirë.

Në të kundërt, kur Pipa i rikthehet shkrimit në shqip (p.sh., në versionin shqip të “Venerianda”), teksti i tij është i ngarkuar me emocione intime dhe urgjente, zemërim ndaj diktatorit, solidaritet me popullin e tij, të cilat ndoshta vetëm gjuha amtare mund t’i përcjellë plotësisht. Kjo praktikë dygjuhëshe vë në dukje atë që Hoffman dhe të tjerë kanë vënë re: gjuhë të ndryshme mund të prekin regjistra emocionalë të ndryshëm. Hoffman ka shkruar se ndonjëherë ndihej sikur ishte një person krejt tjetër në anglisht krahasuar me polonishten; në mënyrë të ngjashme, Pipa, si poet në gjuhën angleze (analitik, retrospektiv, didaktik në t’u drejtuar lexuesve perëndimorë), bashkëjeton me Pipën si poet në gjuhën shqipe (i zjarrtë, me registër bashkëbisedimi, i angazhuar drejtpërdrejt me realitetet shqiptare).

Megjithatë, në vend të një personaliteti të ndarë, Autobiography sugjeron një sinergji: Pipa i lejoi secilës gjuhë të pasuronte arsenalin e tij poetik. Siç është shprehur një studiues i shkrimit dygjuhësh, “dy gjuhë që bashkëjetojnë” në një tekst mund të zbulojnë mungesë uniteti, por gjithashtu një potencial për pajtim në totalitet. Pipa arrin një lloj pajtimi në fund të Autobiography, ku prania e anglishtes dhe e shqipes në faqen e deklaratës finale (“Venerianda”) simbolizon që dy botët e tij – mërgimi dhe atdheu – të paktën janë në dialog, nëse jo të ribashkuara plotësisht.

Sa i përket gjinisë letrare, shumëgjuhësia e Pipës luan gjithashtu një rol. Vëllimi përfshin poezi lirike (pjesë personale, introspektive), epigrame/satira të shkurtra, dhe poezi më filozofike ose përsiatëse. Shpesh, gjuha e zgjedhur përforcon efektin e gjinisë.

Për shembull, prirjet satirike dhe epigramatike të Pipës gjejnë zë në “Venerianda” dygjuhëshe dhe ndoshta në pjesë të tjera të shkurtra: satira është një gjini e ngulitur thellë në traditën klasike dhe evropiane, ndaj kornizimi i një epigrami politik me anglishten e ndërthurur me latinishten dhe shqipen e larton atë dhe e lidh me një varg të gjatë satiristësh (Juvenali, Horaci, etj.).

Ndërkohë, reflektimet e tij lirike mbi dashurinë, bukurinë ose vdekshmërinë mund të shfaqen në italisht apo frëngjisht, gjuhë të njohura për tradita të pasura lirike (mendoni për sonetet italiane petrarkiane ose vargjet simboliste franceze). Duke zgjedhur ato gjuhë, Pipa shfrytëzon konotacionet e tyre estetike: italishten për muzikalitetin dhe trashëgiminë humaniste, frëngjishten për sofistikimin dhe risitë moderniste.

Së fundi, poezia më filozofike e Pipës, që trajton pyetje të ekzistencës, kohës, fatit, mund të shfaqet në anglisht, gjuhën në të cilën ai lexoi dhe dha mësim gjerësisht (filozofi dhe letërsi) gjatë karrierës së tij akademike në Amerikë. Anglishtja ishte tashmë gjuha në të cilën ai ndërvepronte me rrymat intelektuale globale, kështu që ka kuptim që reflektimet e tij më të thella të shprehen në atë gjuhë për një audiencë akademike ndërkombëtare.

Në përfundim, shumëgjuhësia e Pipës nuk është një truk artistik, por një aspekt i integruar thellë i vizionit të tij estetik: secila gjuhë përforcon gjininë dhe tonin e poezive përkatëse, duke krijuar shtresa kuptimore të kapshme për ata që dinë ta vlerësojnë ndërrimin e kodeve gjuhësore.

Pritja/ receptimi audiencës dhe tradita evropiane ekzofonike

Natyra shumëgjuhëshe e Autobiography paraqiti sfida dhe mundësi unike për pritjen e saj. Botuar në Shqipëri në vitin 2000, vetë libri ishte një artefakt i pazakonshëm: një përmbledhje me poezi “në 4 gjuhë” nga një autor i vetëm, i botuar për një audiencë që kryesisht fliste shqip. Për lexuesit shqiptarë, sidomos në vitet 2000 pas komunizmit, ky koleksion ishte një zbulesë e një zëri të mërguar nga i cili ata kishin qenë kryesisht të shkëputur. Megjithatë, për ta vlerësuar plotësisht tekstin, atyre lexuesve do t’u duhej të dilnin përtej shqipes – një kërkesë e përshtatshme, ndoshta, duke pasur parasysh që publiku shqiptar po rishfaqej në një botë me shkëmbim kulturor më të gjerë. Teksti shumëgjuhësh kësisoj i heq veprës menjëherë përmasën kombëtare; ajo nuk i përket vetëm letërsisë shqiptare, por letërsisë evropiane në përgjithësi. Kjo mund të shpjegojë pse Autobiography nuk gëzoi një lexueshmëri masive të zakonshme – ajo i drejtohet një audience kozmopolite, poliglote, ose të paktën studiuesve dhe lexuesve të gatshëm të lundrojnë mes gjuhëve të ndryshme. Siç vëren Kellman, tekstet shumëgjuhëshe shpesh i mahnisin lexuesit pikërisht për shkak të mjeshtërisë së autorëve në gjuhë të tjera. Në rastin e Pipës, ata që e njohin mirë prapavijën e tij me të vërtetë do të mahniteshin se si ai ruajti rrjedhshmërinë poetike në italisht dekada pasi la Italinë, ose si thuri vargje elegante në anglisht, megjithëse anglishtja ishte për të gjuha e tretë ose e katërt. Aura e dijes që rrethonte këtë përmbledhje me gjasë e bëri atë të pëlqyer në rrethet akademike (në fakt, vetë Pipa ishte akademik dhe libri u botua nga një shtëpi botuese akademike shqiptare), por kjo mund të ketë kufizuar pritjen e menjëhershme popullore. Në një farë mënyre, Autobiography ishte përpara kohës së vet në Shqipëri – ajo parashikoi drejtimin gjithnjë e më transnacional të letërsisë në shekullin XXІ, ku veprat që kapërcejnë kufijtë gjuhësorë po marrin një njohje gjithnjë e më të madhe.

Brenda traditës më të gjerë letrare evropiane, Autobiography e Arshi Pipës gjen shoqëri mes veprave të tjera nga shkrimtarë eksofonikë dhe të mërguar. Evropa ka një histori të pasur autorësh që shkruanin në gjuhë që nuk ishin të tyret, sidomos në shekullin XX: p.sh. irlandezi Samuel Beckett filloi të shkruante në frëngjisht; Joseph Conrad, me origjinë polake, përvetësoi anglishten; Milan Kundera, i lindur në Çeki, përfundimisht shkroi në frëngjisht; hungarezja Ágota Kristóf i shkroi romanet e saj në frëngjisht; dhe disidentë të shumtë të Evropës Lindore si Czesław Miłosz dhe Joseph Brodsky përkthyen vetë veprat e tyre ose shkruan në gjuhët e vendbanimeve të tyre të reja. Vepra e Pipës rezonon posaçërisht me shkrimtarët e ekzilit komunist dhe post-komunist. Si Paul Goma i Rumanisë apo Aleksandr Solzhenitsyn i Rusisë, Pipa e përdori letërsinë si mjet për të dokumentuar dhe denoncuar shtypjen totalitare. Ndryshe nga ata, ai e bëri këtë duke dalë pjesërisht jashtë gjuhës së tij amtare. Në këtë aspekt, Pipa mund të shihet si pjesë e traditës së intelektualëve emigrantë poliglotë, të ngjashëm me figura si E.M. Cioran (rumuni që shkroi në frëngjisht) ose Vladimir Nabokov (rusi që shkroi në anglisht): të gjithë këta shkrimtarë bartën trashëgiminë e tyre kulturore në një medium të ri gjuhësor, duke krijuar vepra që në thelb janë ndërkulturore. Steven Kellman përmend Beckett-in, Nabokov-in dhe, si shembull modern, Yoko Tawada-n (që shkruan në gjermanisht dhe japonisht) si autorë që krijojnë në disa sfera gjuhësore. Autobiography e Arshi Pipës i përshtatet plotësisht këtij përshkrimi. Ajo është një tekst shumëgjuhësh i mirëfilltë: një libër që refuzon të kufizohet në një gjuhë ose komb.

Nga pikëpamja kritike, Autobiography mund të vendoset në vazhdën e letërsisë autobiografike evropiane shumëgjuhëshe. Ekziston një nënkategori veprash ku autorët qëllimisht përfshijnë gjuhë të shumta për të pasqyruar një jetë të jetuar në tranzit. Lost in Translation i Eva Hoffman-it është një shembull jofiktiv në të cilin fjalët në polonisht dhe anglisht ndërthuren në rrëfim, duke simbolizuar vetja e saj e dyzuar. Në autobiografinë poetike të Pipës, efekti është i ngjashëm, por intensifikohet nga vetë zhanri: poezia shumëfishon fuqinë asociative të secilës fjalë, kështu që ndërrimi i gjuhëve në Autobiography është edhe më i ngarkuar me domethënie. Vepra gjithashtu hyn në dialog me konceptin e identitetit evropian. Pipa ishte jashtëzakonisht i vetëdijshëm për pozitën margjinale të Shqipërisë në Evropë dhe shpesh përfshihej në debate mbi gjuhën dhe identitetin shqiptar në lidhje me kulturën evropiane. Duke e hartuar autobiografinë e tij në gjuhë evropiane, ai në thelb e shkruan Shqipërinë brenda Evropës. Është një deklaratë se historia e tij personale (dhe, në mënyrë të tërthortë, historia e tiranisë dhe e mbijetesës së Shqipërisë) bën pjesë në historinë evropiane dhe nuk është e izoluar prej saj. Këtë qasje e ndanin edhe të mërguar të tjerë nga Evropa Lindore, të cilët shkruan në gjuhët kryesore evropiane për të arritur përtej Perdes së Hekurt. Kështu, Autobiography kontribuon në atë që mund të quhet letërsia e mërgimit evropian – vepra që shpesh kapërcejnë ndarjet Lindje–Perëndim, gjuhën amtare dhe atë të adoptuar, për të përcjellë përvojën e shkëputjes dhe etjen për integrim kulturor. Ajo qëndron përkrah veprave të tjera diasporike si një dëshmi se letërsia evropiane nuk është njëgjuhëshe; është një mozaik zërash që ndonjëherë lënë atdheun e tyre për t’u dëgjuar.

Sa i përket vlerës letrare, Autobiography fton vlerësim për eksperimentimin e saj me formën dhe gjuhën. Studiuesit e shumëgjuhësisë letrare u kanë kushtuar gjithnjë e më shumë vëmendje teksteve të tilla, duke parë tek ato një sfidë ndaj paradigmës njëgjuhëshe të letërsive kombëtare. Vepra e Pipës ishte relativisht e panjohur në arenën ndërkombëtare, por brenda letrave shqipe ajo përfundimisht u njoh si pjesë e letërsisë së mërgimit në epokën pas-komuniste – një korpus shkrimesh nga shqiptarë jashtë atdheut, të cilat reflektojnë në mënyrë kritike mbi identitetin, traditën dhe globalizimin. Në rastin e Shqipërisë, Pipa ishte disi një pararendës i kësaj prirjeje, duke paraprirë shkrimtarë të mëvonshëm që do të përqafonin gjithashtu gjuhë të dyta ose forma hibride. Në Shqipëri, Autobiography u prit me respekt; Pipa shihet si një patriot i cili, edhe në mërgim, e pasuroi kulturën shqiptare (ironikisht, duke mos shkruar vetëm në shqip por duke dialoguar me kultura të tjera). Në plan ndërkombëtar, kjo vepër mbetet ende e pazbuluar sa duhet, duke pritur të zbulohet nga studiues që merren me letërsinë krahasuese, studimet e ekzilit apo shumëgjuhësinë.

Përfundim

Autobiography (1988) e Arshi Pipa-s është një arritje akademike dhe poetike me shumë përmasa, e cila ilustron pasur konceptin e shkrimit ekzoforik. Përmes ndërthurjes së qëllimshme të gjuhëve italiane, franceze, gjermane, angleze dhe shqipe, kjo përmbledhje vë në skenë dramën e një jete në mërgim – humbjen e një atdheu gjuhësor të vetëm dhe ndërtimin e një zëri të ri, të shumëfishtë nga copëzat. Kemi parë se si vepra përputhet me kornizat teorike kryesore: ajo përfaqëson në mënyrë shembullore nocionin e Kellman-it të translingual imagination, siç shkruan Pipa „in einer erworbenen Sprache“ dhe, në fakt, në disa gjuhë të përvetësuara, duke shtrirë kufijtë e shprehjes përtej çdo gjuhe të vetme. Ajo vërteton vëzhgimet e Pavlenko-s se shkrimi në gjuhë të dytë mund t’i shërbejë njeriut për të pohuar vendin e vet dhe rolin e vet aktiv në një gjuhë të re – në fakt, Pipa e shpalli anglishten (si edhe italishten e frëngjishten) si sfera të tij poetike, duke pohuar të drejtën e tij për të folur dhe për t’u dëgjuar në secilën prej tyre. Në të njëjtën kohë, nënrrjedha emocionale e përmbledhjes i bën jehonë reflektimeve të Hoffman-it mbi gjuhën dhe vetveten: ndërgjegjësimi i Pipa-s se ai është „die Summe [seiner] Sprachen“ është i dukshëm në mënyrën e kujdesshme sesi ai ndan pjesë të ndryshme të rrëfimit të vet mes idiomave të ndryshme, dhe vetëdija e tij për „Brüche“ nënkuptohet në ndryshimet e tonit dhe vetëpërkthimet e domosdoshme që përshkojnë librin.

Në fund të fundit, Autobiography qëndron si një dëshmi si e mundësive, ashtu edhe e patosit të exophone Literatur. Nga njëra anë, vepra paraqet një liri krijuese të jashtëzakonshme – Pipa përdor cilëndo gjuhë që i përshtatet më së miri qëllimit të një poezie, i pacenuar nga nocionet puriste të letërsisë kombëtare. Kjo liri gjuhësore, në vetvete, është një akt rezistence kundër forcave që u përpoqën ta heshtnin; është liria e një mendjeje e cila, pasi i mbijetoi burgut dhe censurës, refuzon të mbyllet në asnjë kafaz gjuhësor. Nga ana tjetër, vepra pasqyron në mënyrë prekëse natyrën e pasigurt të jetës në mërgim: fakti që Pipa pati nevojë të shkruante në pesë gjuhë për të rrëfyer historinë e një jete flet për një jetë të shkulur me rrënjë dhe të shpërndarë. Lexuesi e ndien zhvendosjen mes rreshtave – por gjithashtu edhe qëndresën e jashtëzakonshme të një poeti që e shndërroi atë zhvendosje në art. Në kanonin e letërsisë evropiane të mërgimit, Autobiography e Pipa-s zë një vend të veçantë. Ajo renditet përkrah Conrad-it, Beckett-it, Nabokov-it, Hoffman-it dhe të tjerëve si një shembull se si mërgimi mund të prodhojë një letërsi shumëgjuhëshe dhe të pasur me perspektiva. Lirikat shumëgjuhëshe të Pipa-s, epigramet dhe poezitë e tij filozofike, së bashku formojnë një autobiografi ekzofonike – një autoportret i pikturuar me ngjyrat e shumë gjuhëve, që përcjell një identitet hibrid që është njëkohësisht shqiptar dhe kozmopolit. Në fund, Autobiography pohon se, për një shkrimtar si Pipa, gjuha nuk ishte vetëm një mjet shprehjeje, por një atdhe më vete: kur një atdhe u humb, ai ndërtoi një tjetër me anë të fjalëve, përtej çdo gjuhe të vetme, në hapësirën e përbashkët të letërsisë.

Referenca (të përzgjedhura)

Kellman, Steven G. The Translingual Imagination. University of Nebraska Press, 2000. (Definition of translingual/exophonic writing ; examples of translingual authors ; discussion on language, thought and identity )
Pavlenko, Aneta. “‘In the World of the Tradition, I was Unimagined’: Negotiation of Identities in Cross-Cultural Autobiographies.” International Journal of Bilingualism3 (2001): 317–344. (Role of L2 writing in identity negotiation )
Hoffman, Eva. Lost in Translation: A Life in a New Language. Penguin, 1989. (Memoir on bilingual identity; “sum of my languages” quote )
Çiftja, Hektor. “Arshi Pipa and the Poetical Autobiography of an Albanian-American…” ICES Conference Proceedings, 2014 / HDC Elbasan Blog, 2020. (Analysis of Autobiography structure and content; multilingual composition ; Pipa’s preface and sections )
Çiftja, Hektor. “Arshi Pipa as a National and International Figure.” Journal of Educational and Social Research2 (2014): 328–336. (Includes excerpts from Autobiography; poem “Neli” ; Pipa’s anti-communist stance ; publication history )
Columbia Literary History of Eastern Europe Since 1945. Ed. Harold B. Segel. Columbia University Press, 2008. (Context on East European prison literature and Pipa’s role )
“Remembering Arshi Pipa: Scholar, Poet, and Translator.” Radio Tirana International, 2020. (Biographical profile; Pipa’s translations and languages )

Mërgimi shumëgjuhësh dhe zëri exophonic në “Autobiography” (1988) të Arshi Pipës